راحة‌العقل خواجه حميد الدين کرمانی داعی بزرگ اسماعیلیه دردوران خلفای فاطمی ع

حميد الدين کرمانی يک دانشمند و نويسنده‌ی بزرگ مسلمان بود که در دوران امام فاطمی، حاکم بامرالله (خلافت از ۹۹۶ تا ۱۰۲۱ ميلادی) ترقّی نمود. نسبت کرمانی به منطقه کرمان است، و اگر چه ممکن است اصليت وی از آنجا باشد و حتی کنترل دعوت منطقه را در دست داشته، اما مرکز فعاليت او در عراق بوده است.

در سال‌های اوليه قرن يازدهم، کرمانی داعی بزرگ اسماعيلی ايرانی بود که در قاهره پايتخت حکومت فاطميان، که در آن زمان در اوج شکوه و قدرت خويش در دنيای اسلام بود سکنی گزيد. مشهور بر آن است که کرمانی مصر را در سال ۱۰۱۹ ترک نمود و به عراق بازگشت، و در آنجا در سال ۱۰۲۰ يا اندکی پس از آن درگذشت.

به نظر می‌رسد که نوشته‌های کرمانی متعلق به دو دوره‌ی مجزا و متمايز از يکديگر باشد؛ دوره‌ی فعاليت او در عراق و شرق و دوره‌ای ديگر در مصر. از مجموع حدود سی اثر وی، به نظر می‌رسد تنها هجده اثر بر جای مانده باشد. دست‌نوشته‌های تمام آثار به جای مانده او در کتابخانه‌ی مؤسّسه‌ی مطالعات اسماعيلی موجود است.

يکی از آثار مهم کرمانی و يا مهم‌ترين اثر وی راحة‌العقل است. ‌نسخه‌های خطی اسماعيلی مجموعه‌ی زاهد علی دربردارنده‌ی نسخه‌ی بسيار خوبی از اين متن است که در قرن نوزدهم استنساخ شده است. اين نسخه يکی از هفت نسخه‌ از اين اثر است که در مجموعه‌ی کتابخانه وجود دارد، و تمام تصاوير موجود در اين صفحه از اين نسخه برگرفته شده است.

راحة‌العقل آخرين اثر کرمانی بوده است. گفته شده است که کرمانی نسخه‌ی ديگری از اين متن را در عراق پيشتر تأليف نموده بود که آن را با خود به مصر آورد. او در اواخر دوران مسؤوليت‌اش در عراق، بار ديگر به بازبينی اين اثر پرداخت.

کرمانی در راحة‌العقل به عنوان آخرين اثر خويش قصد داشت چکيده‌ای از تمام معارف را به شکل يک شهر، شهر دانش، گرد آورد و در آن بگنجاند؛ همان شهر يا مدينه‌ای که پيامبر خود گفته بود «من شهر علمم و علی دروازه‌ی آن؛ پس هر کس در پی دانش است از در آن بايد وارد گردد». عنوان و طرح کتاب متضمّن اين مفهوم بسيار مهم از دانش است که در تصويری از شهر آرمانی نهفته است.

هدف اين کتاب در خود عنوان آن مشخص شده است. راحة‌العقل به معنای «آرامش فکر»، «آسايش عقل» است، و متضمن رهايی از شک و سردرگمی است که در يک دنيای هميشه متغير و ناپايدار همراه زندگی است. کرمانی قصد داشته تا برای خواننده اين فرصت را مهيا کند که نحوه دست‌يابی به حيات جاودانی فکر و بهشت عقل را بفهمد و درک نمايد.

نظام راحة‌العقل به خاطر ساختار پيچيده‌ی‌ آن، به شکل شهری که نماينده‌ی شهر خداست بسيار جالب توجه است. موضوع و محتوای آن به هفت بخش تقسيم شده که اَسوار يا بارو ناميده می‌شوند و هر سور دربردارنده‌ی هفت قسمت است که از آن مشارع يا شاهراه ياد می‌شود که به قلب شهر منتهی می‌گردند. تنها سور هفتم است که از طرح دقيق هفتگانه تجاوز می‌کند، زيرا که مشتمل بر هفت مشرع ديگر است تا دايره را کامل کند و به شکل قلعه‌ای درآيد- در صورتی که به طور کامل فهميده شود. به اين ترتيب، با گذر از اين پنجاه و شش «مشرع» موجود در هفت «سور» اين «شهر»، روح جستجوگر، درکی از ساختار جهان و هر چه که در آن است، از يگانگی مطلق خدا گرفته تا مخلوقات سماوی، و دنيای خاکی و نبات و حيوان کسب می‌نمايد.

راحة‌العقل جلوه‌ای از يک فکر کاملاً بالنده و عميقاً ژرف‌نگر است که از نظر اصالت و عمق با سرشناس‌ترين معاصران کرمانی نظير ابن سينای فيلسوف قابل مقايسه است. در زمانه‌ای از خدمات خلاقانه و چشم‌گير به تفکر اسلامی، اين اثر در ميان جالب توجه‌ترين پديده‌های ادبی دعوت فاطمی است، و نماينده‌ی يکی از امتيازهای برجسته‌ی عقلانی در ميان دستاوردهای اسماعيليه است.

 


Tagged as: , , ,