داعی بزرگ ، متکلم ومتفکر اسماعیلیه سید نا ابویعقوب سجستانی

 اسحق بن احمد. از دعاه اسماعيلي و يكي از  مهمترين مؤلفين اين فرقه. به قول رشيدالدين (در جامع التواريخ) نسخة خطي موزة بريتانيا، شماره 7628 برگ روي است727/1130

هرجا از عظمت و شكوه اسماعيليه در قرون گذشته صحبت مي شود و هرگاه از عصر طلايي علم و ادب و فرهنگ و فلسفه خلفاي فاطمي سخني به ميان مي آيد و از متفكران بزرگ اسماعيليه اسمي برده ميشود نام ابو يعقوب سجستاني بدون شك آورده مي شود در دايره المعارف فارسي به سر پرستي غلام حسين مصاحب در اشاره به اسماعيليه آمده است : . . . و عقايد آراء آنها كه از آثار ناصر خسرو و ابويعقوب سجستاني و حميد الدين كرماني و ابوحاتم رازي و مويد شيرازي برمي آيد حكايت از تمسك آنها به محبت اهل بيت و توجه آنها به زهد و پارسايي دارد و مطالعه آثار آنها به خوبي نشان مي دهد كه برخلاف تهمتهاي عامه اسماعيليه به هيچ وجه درباره توحيد و نبوت و قرآن اهل ترديد و شك نبوده اند. 196/147

دكتر مهدي محقق در مقاله اي مي نويسد:

. . . و همين اسماعيليه وقتي نام آن در تاريخ به گوش مي خورد، تشكيلات وسيع علمي و ديني فاطميان، مصر ساخته شدن دانشگاه الازهر قاهره، تاسيس كتابخانه هاي بزرگ در آنجا، ايستادگي و استواري داعيان و مبلغان آنان، آثار دانشمنداني مانند ابو يعقوب سجستاني، ابوحاتم رازي و شاعراني مانند ناصرخسرو و نزاري قهستاني در نظر انسان مجسم مي شود.86/259

دكتر فرهاد دفتري در نفد و معرفي كتاب فلسفه اخلاقي ناصرخسرو و ريشه‎هاي آن مينويسد:

ابويعقوب سجستاني، كه ادامه دهندة تفكر فلسفي استاد خود نسفي بود، بزودي به بارزترين سخنگوي اين سنت در ميان اسماعيليان سرزمينهاي شرقي تبديل گرديد و جنبه هاي مختلف اين سنت را در كتب متعددي كه از او به جا مانده است مورد تحقيق و توضيح قرار داد. در واقع بر اساس نوشته هاي سجستاني است كه اسماعيليه شناسان اكنون از وجود چنين مكتب فلسفي – اسماعيلي آگاه شده اند. 594/183

 آثار سيدنا ابويعقوب سجستاني: اگرچه ايوبيان در مورد تاريخ ادبي و معنوي خلفاي فاطمي جناياتي نابخشودني مرتكب گشتند وسعي داشتند تمام آثار معنوي و ادبي آن خلفاي معارف پرور را محو و نابود سازند، گرچه دراين كار تا حد زيادي موفق شدند، كتب بسياري را از بين ببرند و به آتش كشيدند، ولي با وجود همه اين ها نتوانستند به كلي آثار گرانقدر دانشمندان و متفكران فاطمي را نابود سازند وتعدادي از آن آثار با ارزش براي زمان ما نيز باقي مانده است كه گرچه اندك است ولي عظمت و جلال و شكوه آن عصر طلايي فرهنگي را كه به قول آيت الله سيد محسن الامين درخشانترين دوره هاي علمي اسلام است به خوبي نشان مي دهد. 1/490

. . .  ازآثار ابو يعقوب سجستاني كه باقي مانده است سيف آزاد بيست اثر 19/63 و پونه والا بيست و نه اثر 498/87 از آن دانشمند و متكلم و فيلسوف اسماعيلي را ذكر نموده اند كه از آن جمله  ميتوان الينابيع، اساس الدعوه، الشرائع، كشف الاسرار، اثبات النبوه، تحفه المسجيبين، الموازين، النصره، بزبان عربي و كشف المحجوب به زبان فارسي را نام برد كه از نمونه هاي خوب شعر فارسي مي باشد. كتاب كشف المحجوب كه يك كتاب مهم فلسفي از آثار اسماعيلي قرن چهارم مي باشد در سال 1949 ميلادي با مقدمه فرانسوي آن به وسيله پروفسور هانري كربن چاپ شده است. 86/259

اين دانشمند از مبلغين در بلد الشرق و ملقب به دندان بود ازحاميان نسفي ودر فلسفه تسلطي تام داشت در زمان او مسئله نبوت و رسالت از مسائل مهم متفكرين اسلامي بود، نامبرده در كتاب “اثبات النبوه” بحث مفصلي راجع به مسئله نبوت و رسالت دارد.

 در سال 331 هجري در قتل عام فرقه اسماعيليه در دوره نصربن احمد ساماني اين نويسنده هم با نسفي در شهر بخارا به دار آويخته شدند. 19/46

  . . . ابو يعقوب سجستاني (قرن چهارم هجري /دهم ميلادي) متفكر عميقي كه در حدود بيست تصنيف دارد كه با قلمي موجز وبياني دشوار نوشته است. 33/101

چند منبع درباره ابو يعقوب سجستاني در پشت كارتهاي نزاري نوشته شده است:

 . . .  ابويعقوب سجستاني كه تسلط تام و كامل در فلسفه و كلام اسماعيليه داشته و تصنيفات و آثار مهمي از خود به يادگار گذاشته در زمره يكي از كساني است كه زمينه را براي ظهور متفكران و انديشمندان بزرگ اسماعيليه در قرن بعدي مانند شيخ الفلاسفه حميد الدين كرماني و احمد بن ابراهيم نيشابوري و المويد شيرازي و حكيم ناصر خسرو فراهم آورده‎اند.200/628

. . .  پروفسور س .م. استرن در مقاله اي تحت عنوان “نخستين داعيان اسماعيلي در شمال غربي ايران و خراسان و ماوراء النهر چنين مي گويد” . . . ابن نديم در الفهرست از ابويعقوب سجستاني اسم مي برد كه مرتبه خلافت امام داشته و در ري مقيم بوده و داعيان موصل  و بغداد تابع وي بوده اند اين خبر چنانكه هم اكنون نشان خواهيم داد مربوط به حدود (300-320 هـ ق) است، متاسفانه ابن نديم تفصيلي در باب ابو يعقوب نمي آورد ولي چون اغلب كساني كه كنيه ابو يعقوب دارند نامشان اسحق است ما درحيرتيم كه آيا اين ابو يعقوب همان اسحقي كه خواجه نظام الملك مي گويد مقيم ري بود نيست ؟ از اين گذشته مقاومت در برابر وسوسه يكي دانستن اين شخص با داعي و نويسنده معروف اسماعيلي ابو يعقوب سجستاني دشوار است. درست است كه مادر چند دهه بعد ابو يعقوب سجستاني را در زمره بزرگان اسماعيلي نقاط ديگر جهان اسلامي احتمالاً خراسان و يقيناً سيستان (سجستان) مي يابيم ولي اين امر به هيچ وجه منافي آن نيست كه وي كار خود را از رياست دعوي ري آغاز كرده و سپس به ايالات شرقي فرستاده شده باشد. 394/44

 . . .  ابويعقوب دركلام اسماعيليه و تأويلات آنان مسلط بود و دراين موضوعات كتابهايي نوشت. بغدادي در الفرق بين الفرق از كتاب اساس الدعوه و كتاب الشرايع و كتاب كشف الاسرار او ياد كرده است. 468/149و 86/35

. . . كشف المحجوب احتمالاً به زبان عربي بوده است و به فارسي ترجمه شده است و از سبك نگارش و واژه هايي كه به كار رفته بر مي آيد كه در اواخر قرن چهارم يا سالهاي نخستين قرن پنجم ترجمه شده است و نمونة نيكي از نثر فارسي آن عصر است. 469/152

همچنانكه در ابتداي اسلام (كشور ايران ) شخصيت جليل القدري را مانند سلمان فارسي به ما داد در قرون و زمانهاي بعد بزرگان ودانشمنداني امثال ابوحاتم رازي، ابويعقوب سجستاني، شيخ ابو علي سينا، حميد الدين كرماني،  و مويد شيرازي كه همه آنان از اركان سلسله خلفاي فاطمي و ترجمان فلسفه و ادب به شمار مي روند بما ارزاني داشت. 19/53

. . .  داعي ابو يعقوب سجستاني در كتاب النصرت خود به حمايت از استاد خويش (نسفي) شرحي نوشته است. 19/44

 . . .  اين دانشمند يكي از مبلغين در بلاد شرق . . .  بود و از حاميان نسفي و در فلسفه تسلطي تام داشت . . . در زمان او مسئله نبوت و رسالت از مسائل مهم متفكرين اسلامي بود نامبرده در كتاب اثبات النبوه خود بحث مفصلي راجع به مسئله نبوت و رسالت دارد. 19/45

  بايدتوجه داشت كه بعضي از آثار مهم اسماعيليان مثلاً اثر مهم ابو يعقوب سجستاني قبل از ابن سينا به وجود آمده بود. 33/38

. . .  و در شرق ايران ابو يعقوب يوسف سنجري (سيستاني) را در ميدان بخارا به دار كشيدند.(331 هـ ق) 228/231

. . .  و ظاهراً كتاب كشف المحجوب ابو يعقوب سگزي را ناصر خسرو به فارسي ترجمه كرده است. 67/59

. . .  از آنجا كه زمان رياست ابن احمد خليفه ابو يعقوب در بغداد را مي توان (320 هـ ق) يا زماني در همين حدود قرار داد بنابراين انتصاب خود ابو يعقوب به مقام رئيس دعوت اسماعيلي در آنجا نمي بايستي خيلي بعد از ابو حاتم رازي بوده باشد. 394/47 

. . .  از آثار ابو يعقوب كتب بسياري بجا مانده است كه چون چاپ و منتشر گردند به خوبي از فلسفه و عقايد او اطلاع حاصل توان كرد، ولي از زندگاني او چندان اطلاعي در دسترس نيست،  اشارات ذيل كه در بعضي كتب درباره او آمده ما را لا اقل در شناخت حوادث مهم زندگي وي ياري خواهد كرد. ناصر خسرو درباره او گويد: و قول دهقان كه پسر شيخ شهيد نسفي بود و صاحب جزيره خراسان پس از ابويعقوب او بود، ابو يعقوب يا بلافاصله بعد از مرگ نسفي و يا بعد از مدتي رئيس دعوت خراسان بوده است ما قبلاً در همين مقاله ياد آور شديم كه ابو يعقوب احتمالا مدتي رياست دعوت ري را بر عهده داشته و سران موصل و بغداد تابع او بودنده اند جاي آن است كه تاريخ اين انتصاب را دهه سوم قرن چهارم هجري  قرار دهيم و تصور نماييم كه بعد مرگ نسفي در (332 هـ ق) وي به رياست دعوت عراق رسيده است (شايد در همان زمان رياست دعوت ري و خراسان را باهم عهده داربوده ) ولي گفتني است كه مدارك موجود  براي گرفتن نتيجه يقين كافي نيست. رشيد الدين فضل الله از مرحله آخر زندگي ابو يعقوب ما را چنين خبر مي دهد. و پس از اين عصر. داعي به سيستان اسحق سنجري بود، . . . كه بر دست امير خلف احمد سنجري كشته شده. خلف بن احمد (متوفي در 399 هـ ق ) از امراي سلسله دوم صفاري بود كه (353 هـ ق) بر خراسان حكومت يافت و در (393ه ق) از سلطان محمود غزنوي شكست خورد.  به اين ترتيب ابو يعقوب ظاهراً در نيمه دوم قرن چهارم هجري مدتي به طور دقيق معلوم است دستگير شده و به فرمان حكمران كشته شده است. 394/67

در پايان مقاله اش پروفسور استرن مي نويسد:

. . .  باآنكه دعوت اسماعيليه در شمال غربي ايران و خراسان و ماوراء النهر از نظر سياسي قرين شكست شد ولي گفتني است كه از نظر فكري به موفقيت هايي نايل آمد بعضي از سران دعوت چون ابو حاتم رازي نسفي (نخشبي) ابويعقوب سجستاني از جمله بزرگترين نويسندگان كيش اسماعيليه هستند. 494/69

دكتر عباس همداني كه استاد تاريخ است و مطالعات عميقي در تاريخ اسماعيليه مخصوصا دوره فاطمي دارد مي گويد:

. . .  بزرگترين نويسندگان فاطمي تمام ايام كه سيستم عظيم آيين اسماعيلي را پي افكندند در ايران باليدند.  اين نويسندگان عبارت بودند از:  نسفي، ابو حاتم رازي و ابو يعقوب سجستاني. 210/169

ابويعقوب اسحق بن احمد سجستاني (سيستاني) متوفي به سال (331 هـ ق) بوده است، او در فن بحث و مجادله مهارت زيادي داشته است. از تأليفات او كتاب اثبات النبوه و كتاب الينابيع است. 125/230

بعد از نخشبي باز دعوت فاطميان يكسره منقطع نشد چندي بعد ابو يعقوب سيستاني جاي او را گرفت، اين ابو يعقوب مثل ناصر خسرو اهل حكمت بود و كشف المحجوب او معروف است، اما در زمان او نيز قتل و آزار باطنيان در خراسان رايج بود و ظاهرا خود او را هم خلف بن احمد در سيستان هلاك كرد. اما كار دعوت را بعد از او مسعود پسر نخشبي بردست گرفت و از او به نام دهقان ياد كرده اند. 329/64

. . .  ابويعقوب اسحاق بن احمد سجستاني متوفي(331 هـ ق) از دعاه و متكلمان اسماعيليه و از شاگردان ابو حاتم رازي بوده است. 86/34  تصنيفات زيادي در فلسفه از وي باقي مانده است كه مهمترين آنها كتاب “الينابيع” است در اين كتاب راجع به عالم عقل و نفس، زمان و مكان، خلقت و عبادت، ملك بهشت و دوزخ، قيامت، ثواب و عقاب بحث مي كند مطالب اين كتاب به اندازه اي مهم بود كه مورد توجه و تقليد نويسندگان ديگر واقع گرديد. سيدنا ادريس عماد الدين كتاب ‎(زهر المعاني) خود را از روي مطالب اين كتاب تاليف و تنظيم كرد. او در كلام اسماعيليه و تأويلات آن مسلط بود و در اين موضوعات كتابهايي نوشت. 19/46 بغدادي درالفرق بين الفرق از كتاب اساس الدعوه و كتاب الشرايع و كتاب كشف الاسرار او ياد كرده است. (بغدادي الفرق بين الفرق) 13/283  

آثار او عبارت است از: اثبات النبوه،  الينابيع،  تحفه المستجبين كه مشتمل بر تعاريف اصطلاحات اسماعيلي است در ضمن “خمس الرسائل اسماعيليه” در 1956 م به وسيله عارف تامر منتشر گشته است، كتاب كشف المحجوب او كه از نمونه هاي خوب نثر فارسي و مشتمل بر مسائل توحيد و عقل و نفس و طبيعت انسان و مسئله نبوت است در سال 1949 م با ترجمه فرانسوي آن به وسيله پرو فسور هانري كربن  چاپ شده است. 86/35

. . .  كشف المحجوب در عقايد اسماعيليه تأليف ابو يعقوب اسحق بن احمد سجستاني كه يكي از دعاه اسماعيلي در قرن چهارم هجري به ماوراءالنهر بود و در سال (331 هـ ق)در بخارا به جرم اسماعيلي بودن كشته شد. 399/133 (از قديم ترين سخن زبان پارسي دوره ساماني به قلم ع. حبيبي مجله دانش سال دوم بهمن  ماه 1331)

تأليفات سجستاني عبارتند:

1- اساس الدعوه

2- كشف المحجوب

3- تأويل الشرايع

4- سوس البقاء

5- رساله الباهره

6- كتاب الافتخار مشتمل بر17باب

7- اثبات النبوه مشتمل بر 7 مقاله

8- الموازين

9- كتاب الينابيع مشتمل برچهل فصل

10- سلم النجاه در مسئله نبوت و امامت

11- المقاليد في معني الامر

12- كتاب مسيات الاحزان

13- سرائر المعاد و المعاش

14- الوعظ در اخلاقيات

15- خزينه الادله

16- كتاب الغرائب في معني الاكسير (معرفت الاكسير)

17- مونس القلوب

18- رساله في تأليف الارواح

19- رساله امن من الحيرات

. . .  ابويعقوب سجستاني دانشمند اسماعيلي قضا را به عقل تفسير كرده زيرا  عقل يگانه قاضي ميان خلق است كه به وسيله آن آدمي بر ادراك معلومات و ظفر به مطلوبات دست مييابد و قدر را به نفس تفسير كرده و از آن نفس ناطقه انساني را اراده نموده است. 86/50

 . . .  همانطور كه تاريخ دقيق تولد وي كاملا مشخص نيست سيف آزاد در تاريخ خلفاي فاطمي مي نويسد در سال 331 هجري در قتل عام فرقه اسماعيليه در دوره نصر بن احمد ساماني اين نويسنده هم با نسفي در شهر بخارا به دار آويخته شدند. 19/46

 . . .  دكتر مهدي محقق و استاد سعيد نفيسي نيز سال شهادت ابويعقوب سجستاني را همان (331 هـ ق) ذكر كرده اند. 86/34

 . . .  دكتر سيد صادق گوهرين نيز مي گويد:. . .  چنانچه ديديم نوح ابن نصر در سال 331 به قتل عام اسماعيليان پرداخت و در اين حادثه جمع كثيري از مردم خراسان و ماوراء النهر از جمله دو عالم عالي قدر اسماعيلي بنام “ابويعقوب اسحق بن احمد سگزي” و “عبد الله بن محمد نسفي” و هزاران دانشمند ديگر كه اسم آنها به ما نرسيده است كشته شدند. 47/21

. . .  باستاني پاريزي در كوچه هفت پيچ مي نويسد: “. . . و در شرق ايران ابويعقوب يوسف سنجري (سيستاني) را در ميدان بخارا به دار آويختند (331 ه ق)”228/231 

 . . .  از دانشمندان وتئوريسين هاي فرقه اسماعيليه است كه در اواخر قرن دهم واوائل قرن يازدهم هجري مي زيسته است وي نويسنده كتابي بنام هفت باب است كه به هفت باب ابواسحق اشتهار دارد موضوع كتاب عقايد فرقه اسماعيليه مي باشد كه توسط ايوانف تصحيح و به چاپ رسيده است. وي مدتي ساكن روستاي مومن آباد بوده است. 342/55

ابويعقوب سنجري اسحق بن احمد از دعاه اسماعيلي و يكي از مهمترين مؤلفين اين فرقه به قول رشيد الدين در(جامع التواريخ )نسخه خطي موزه بريتانيا شماره 7628 ، برگ 2771 بوده است.

 از كتابهاي متعددي كه از ابو يعقوب به جا مانده و ظاهرا مهمترين آنها (الافتخار) است، تنها (كشف المحجوب) چاپ شده (به كوشش هانري كربن تهران 1949) كه ترجمه اي فارسي از اصل مفقود عربي است،  تحقيق كامل آثار ابو يعقوب تنها مرجع عمده ماست براي اطلاع از عقايد عمده جناح فلسفي اسماعيليه در سده چهارم /دهم  چنين بنظر مي رسد كه رويه فلسفي ابو يعقوب  بر اساس عقايد فلسفي نسفي قرار دارد نسفي ظاهراً نخستين كسي بود كه فلسفه نو افلاطوني را وارد عقايد اسماعيلي كرد. (ابويعقوب كتابي در دفاع از اثر مهم نسفي به نام (المحصول) و رد حملات ابو حاتم رازي بر آن تأليف كرده بود كه متأسفانه اكنون در دست نيست.) گرچه اصول كلي دستگاه فلسفي نسفي را مي توان فقط به توسط منقولات پراكنده به دست آورد، آثار باز ماندة ابو يعقوب به ما اجازه مي دهد كه اين دستگاه را به صورتي كه توسط وي ارائه شد، به تفصيل دلخواه مطالعه كنيم، ترديد است كه ابو يعقوب سنجري همان ابويعقوب داعي ري باشد كه در نيمه قرن چهارم /دهم مي زيسته و در الفهرست ابن نديم 189-190 ذكر او آمده است. 8/1131

. . . با وجود همه مطالب فوق محققيني چون پروفسور استرن، ايوانف، وعارف تامر معتقدند كه ابويعقوب همراه با نسفي شهيد نشده و مدتها بعد از او زندگي مي كرده است و همانطوريكه در جايي از همين مقاله ياد آور شديم دكتر عبد الحسين زرين كوب نيز گفته كه چندي بعد از نسفي (نخشبي) ابويعقوب سجستاني بدست خلف بن احمد در سيستان كشته شده و پروفسور استرن نيز همانطوري كه قبلاً اشاره كرديم همين نكته را از قول رشيد الدين فضل آورده است. 68/64

. . . ابو يعقوب سجستاني در سال 331 هجري در بخارا شهيد شد و از تأليفات وي كه به جا مانده است بيست اثر را ذكر كرده است. 19/63

. . . اما اسماعيليان از روز نخست كه در ايران بناي تبليغ گذاشته اند زبان فارسي را براي خود اختيار كرده اند و شگفت اينست كه قديم ترين كتاب نثر فارسي كه امروز به دست آمده است كتاب كشف المحجوب در عقايد اسماعيليه است از ابو يعقوب اسحق بن احمد سگزي كه معروفترين دعاه اسماعيليه در ماوراء النهر در آغاز قرن چهارم بوده و در سال 331 هـ ق در بخارا به جرم اسماعيلي بودن كشته شده است، اگر هم اين كتاب را از زبان تازي در زمانهاي بعدي ترجمه كرده باشند و روايت فارسي كه از آن به دست آمده است اصلي نباشد در همين زمان مردان بزرگي كه در رواج زبان فارسي مي كوشيده اند  مانند نصر بن احمد پادشاه ساماني و ابوالفضل محمد بن عبد الله بلعمي وزير بزرگوارشان به اسماعيلي بودن متهم بوده‏اند. 55/92

 . . .  پيش از آنكه كتاب خوان الاخوان انتشار يابد مي دانستيم در تهران نسخه خطي معتبري از كتاب كشف المحجوب سابق الذكر در كتابخانه آقاي حاج سيد نصر الله تقوي رئيس ديوان كشور و عضو فرهنگستان موجود است كه با كتاب ديگري به زبان فارسي فصيح در عقايد اسماعيليه به نام گشايش و رهايش كه هر دو نسخه بيك خط و بر يك كاغذ در قرن ششم نوشته شده. 55/95

. . . احمد بن يعقوب سنجري: از سيستان بود و در بخارا در سنه 331 هـ 942م كشته شد. او بر تأويل قرآن كتابها دارد كه كشف المجوب بزبان دريست، و اساس الدعوه و تأويل الشرايع، وسوس البقا و كتاب الاتحاد و اثبات النبوه هم ازوست. 5/

 

 


Tagged as: , , ,

Comments

Trackbacks

There are no trackbacks