حمدان قرمط ، داعی بزرگ اسماعیلیه در قرن سوم هجری

حمدان قرمط بن الأشعث (وفات ۳۲۱ هجری/۹۳۳ میلادی) داعی اسماعیلی و پایه‌گذار جنبش اسماعیلی در عراق بود. وی زاده‌ی روستایی در تسوج البدقلا در شرق کوفه بوده و در خبر است که هنگامی که بین سال‌های ۲۶۰ هجری/ ۸۷۳-۴ میلادی تا ۲۶۴ هجری/۸۷۷-۸ میلادی به دعوت داعی اسماعیلی، حسین اهوازی، به اسماعیلیه گروید، به حرفه‌ی ارابه‌کشی مشغول بود. درباره‌ی نام قرمط روایات مختلفی موجود است از جمله اینکه مشتق از نبات عین «قرمطه» (چشم سرخ) و یا به معنای کوتاه قد و یا کوته پای است. وی پس از مرگ و یا کوچ داعی اهوازی، سازمان دهنده‌ی جنبش اسماعیلی در سواد (ناحیه‌ای حومه‌ای در مجاورت کوفه) شد و اندکی پس از آن در شهر کَلوَدا در جنوب بغداد سکنی گزید. متحد و مبلغ اصلی وی دامادش عبدان بود. حمدان و عبدان علاوه بر انتصاب داعیان در سراسر ناحیه‌ی سواد، داعیانی نیز برای مأموریت‌های خارج از این ناحیه تربیت می‌کردند. به این سیاق ابو سعید جَنّابی را ابتدا به نواحی ساحلی فارس و سپس به بحرین، و ابن هوشب و علی بن فضل را به یمن فرستادند. حمدان بعدها ابو عبدالله الشیعی را برای آموزش به یمن فرستاد که از آنجا به مراکش رهسپار شد. وی در آنجا بربرهای کوتامه را به کیش اسماعیلی درآوردند. بنا بر نوشته‌ی عبدالقاهر بغدادی (ص. ۲۶۷)، المأمون، داعی فارس، برادر حمدان بود.

همسو با رهبری جماعت اسماعیلی در سَلَمیّه‌ در سوریه، حمدان و عبدان مردم را به قبول امامت محمد بن اسماعیل بن جعفر صادق دعوت می‌کردند و ظهور وی را به عنوان مهدی بشارت می دادند. زمانی که عبدالله (عبیدالله) که بعداً خلیفه المهدی فاطمی شد در حدود ۲۸۶ هجری/۸۹۹ میلادی به رهبری رسید، انشقاقی ایدئولوژیکی در درون جنبش رخ داد. هنگامی که عبدالله -با این ادعا که محمد بن اسماعیل تنها به عنوان نامی ظاهری برای امامان مستور استفاده می‌شده است- خود داعیه‌ی امامت کرد، حمدان و عبدان فعالیت‌های تبلیغی خود را معلق کردند. اندک زمانی پس از این امر، حمدان از کلودا ناپدید شد و عبدان به قتل رسید. سند عمده‌ای که به منابع عراقی ضد فاطمی بازمی‌گردد، دربرگیرنده‌ی هیچ گزارشی درباره‌ی حمدان قرمط پس از ناپدید شدنش نیست. با این وجود طبق نوشته‌ی ابن حوقل (ص. ۹۶)، حمدان قرمط نام سابق داعی فاطمی ابوعلی حسن بن احمد بود. از آنجا که ابن حوقل هوادار فاطمیان بوده و پسرابو علی، ابوالحسن، را از نزدیک می‌شناخته است، اطلاعات وی احتمالاً‌ قابل اعتماد است. اگر این امر صحت داشته باشد، حمدان کلوادا را ترک نمود تا به خدمت امام فاطمی، عبدالله، بپیوندد. به وی نام جدید داعی ابوعلی داده شد با نسب‌نامه‌ای که به مسلم‌ بن عقیل ابی طالب می‌رسید و به فسطاط در مصر فرستاده شد تا پیوند خود را با داعیان خود که به نهضت فاطمی وفادار مانده بودند تجدید کند. هر چند وی قادر به تجدید بیعت اغلب داعیان عراق که به تعالیم و خاطره‌ی عبدان و ابو سعید جنابی در بحرین وفادار ماندند، نشد ولی ابن هوشب در یمن و ابو عبدالله شیعی در مراکش را دوباره به کنترل خود درآورد و به عنوان رابط میان آنان و امام در سلمیه عمل ‌نمود. زمانی که امام و اهل بیتش در سال ۲۹۱-۲/۹۰۴-۵ در سفرشان به مراکش یک سال را در فسطاط گذراندند، ابوعلی مسؤولیت امنیت اقامت‌شان را عهده‌دار بود.

پس از تاج‌گزاری فاتحانه‌ی امام به حکومت رقاده، ابوعلی وی را ملاقات کرد تا مراتب احترام خود را به وی تقدیم کند. مهدی آنگاه وی را با مأموریت انتشار اسلام و تعالیم امام به آناتولیا فرستاد. اما وی در دربار امپراتور روم شرقی متهم و به مدت پنج سال زندانی شد. وی پس از آزادی، دوباره در مراکش به امام پیوست. (در این زمان) المهدی رهبری دعوت را به پسر و ولیعهد خود ابوالقاسم القائم واگذار کرده بود که ابوعلی را به عنوان داعی اول با لقب باب الابواب به خدمت گرفت و وی را به تألیف کتاب برای دعوتش گمارد. وی در اثری به نام امة الاسلام، فلاسفه را رد و ادعای تقدم اصل تأویل،‌ یا تفسیر باطنی سری را در تعالیم مذهبی اسماعیلی مطرح نمود. این تلاش به وضوح برای مقابله با تئوری‌پردازی‌های فلسفی مطرح شده در آثار عبدان و پیروانش و همچنین تفکر نوافلاطونی مطرح شده توسط داعی سمرقند و بخارا (شرق آسیای میانه) محمد بن احمد نسفی انجام شد. ابوعلی یا حمدان قرمطِ سابق به این نحو در خدمت فاطمیان با تعالیم اسماعیلیان ضد فاطمی شرق به مقابله برخاست که عموماً به علت تعالیم قبلی خود وی در عراق به نام وی قرامطه خوانده می‌شدند. ابوعلی در ۱۴ ربیع‌الاول ۱۳۲۱ / ۱۴ مارس۹۳۳ از دنیا رفت و با تشریفات کامل به خاک سپرده شد. پسر وی ابوالحسن محمد به جای وی به عنوان داعی اول منصوب و مسؤولیت بیت المال به وی سپرده شد. وی به چهار خلیفه‌ی نخست فاطمی خدمت کرد. حسن، نوه‌ی ابوعلی،‌ از منابع خبر تاریخ‌نویس مصری محمد بن عبیدالله مُصَبِّحی بود


Tagged as: , , ,